Szczepienie na krztusiec w ciąży – wszystko, co warto wiedzieć

Szczepienie na krztusiec w ciąży to jeden z najważniejszych sposobów, by ochronić noworodka przed tą groźną chorobą w pierwszych, najbardziej niebezpiecznych miesiącach życia. Dzięki niemu zaszczepiona kobieta przekazuje dziecku przeciwciała jeszcze przed porodem, gdy maluch jest zbyt mały, by przyjąć własne szczepienie. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy i w którym tygodniu wykonać szczepienie, czy jest refundowane przez NFZ, jakie są ewentualne skutki uboczne i przeciwwskazania oraz co zrobić, gdy zbliża się poród.

Czym jest krztusiec i dlaczego jest groźny dla niemowląt?

Krztusiec jest ostrą chorobą dróg oddechowych, którą wywołują bakterie Bordetella pertussis. Charakterystycznym objawem choroby jest napadowy kaszel – długotrwale utrzymujący się, męczący, często z wydzielaniem lepkiej plwociny. Choć krztusiec kojarzony jest głównie jako choroba wieku dziecięcego, największe zagrożenie stanowi dla najmłodszych.

To właśnie u niemowląt przebiega najciężej: najcięższy przebieg krztuśca dotyczy dzieci w pierwszych miesiącach życia. Najwięcej ciężkich zachorowań z powodu krztuśca dotyczy niemowląt, u których choroba stanowi duże zagrożenie i może prowadzić do powikłań, takich jak zapalenie płuc, nadciśnienie płucne czy niewydolność oddechowa. Hospitalizacja z powodu krztuśca to sytuacja, której właśnie ma zapobiegać szczepienie mamy w ciąży.

Na czym polega szczepienie na krztusiec w ciąży?

Szczepienie na krztusiec w ciąży wykonuje się szczepionką Tdap – to szczepionka przeciw krztuścowi, tężcowi i błonicy, z obniżoną zawartością antygenów błonicy i krztuśca. Szczepionki Tdap są szczepionkami bezkomórkowymi i nieżywymi, co oznacza, że nie zawierają żywych bakterii i są bezpieczne w ciąży. Dostępne są też preparaty skojarzone ze składnikiem polio (dTpa-IPV).

Po przyjęciu szczepionki organizm kobiety ciężarnej wytwarza przeciwciała, które przez łożysko trafiają do organizmu dziecka. Głównym celem szczepienia kobiety w ciąży jest właśnie ochrona noworodka: szczepienie Tdap matki daje dziecku odporność bierną (matczyną) i chroni je od pierwszych dni życia, zanim będzie w pełni zaszczepione według kalendarza. Korzyść w postaci wzmocnienia odporności odnosi także sama mama.

Kiedy i w którym tygodniu wykonać szczepienie na krztusiec w ciąży?

Najczęstsze pytania brzmią: kiedy wykonać szczepienie na krztusiec w ciąży (wpisywane też jako szczepienie na krztusiec w ciąży, kiedy) oraz w którym tygodniu szczepienie na krztusiec jest najskuteczniejsze. Zalecany, optymalny termin to okres między 27. a 36. tygodniem ciąży. Wtedy organizm matki zdąży wytworzyć przeciwciała i przekazać je dziecku jak największej ilości.

W ciąży zagrożonej przedwczesnym porodem lekarz ginekolog może zalecić podanie szczepionki wcześniej – już po 20. tygodniu – aby zapewnić dziecku ochronę na wypadek narodzin przed terminem. Ryzyko związane z przedwczesnym porodem sprawia, że warto omówić termin indywidualnie. Podanie dawki szczepionki w trakcie ciąży zawsze należy ustalić z lekarzem prowadzącym ciążę.

Szczepienie na krztusiec w ciąży po 36 tygodniu – czy jest sens?

Częste pytanie dotyczy sytuacji, czy można zrobić szczepienie na krztusiec w ciąży po 36 tygodniu? Szczepionkę można podać również po 36. tygodniu, aż do porodu – nie jest to przeciwwskazane. Trzeba jednak pamiętać, że im później podana szczepionka, tym mniej czasu organizm ma na wytworzenie i przekazanie dziecku przeciwciał, więc ochrona noworodka może być nieco słabsza niż przy szczepieniu w optymalnym oknie 27–36 tygodni. Mimo to szczepienie późne wciąż jest korzystne. Jeśli nie udało się zaszczepić w zalecanym terminie, warto zaszczepić się przeciw krztuścowi jak najszybciej po konsultacji z lekarzem.

Rekomendacje: kto zaleca szczepienie w ciąży?

Szczepienie przeciwko krztuścowi w ciąży jest standardowo zalecane przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, a także Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej oraz Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, wskazują, że szczepienie ciężarnych na krztusiec należy powtarzać w każdej ciąży. Oznacza to, że podanie dawki szczepionki zaleca się w każdej ciąży, niezależnie od wcześniejszych szczepień – tak, aby każde dziecko było chronione od urodzenia.

Krztusiec w ciąży to tzw. szczepienie zalecane (a nie obowiązkowe), a rekomendacje traktują je jako element skutecznej metody kontroli zachorowań w populacji.

Szczepienie na krztusiec w ciąży a NFZ i cena

Wiele przyszłych mam pyta o możliwość szczepienia na krztusiec w ciąży na NFZ oraz to, ile kosztuje szczepionka. W Polsce szczepienie w ciąży przeciw krztuścowi jest bezpłatne: od 15 października 2024 roku szczepienie jest bezpłatne dla ciężarnych. Podstawą jest obwieszczenie ministra zdrowia w sprawie realizacji szczepienia zalecanego – Minister Zdrowia wskazał krztusiec jako szczepienie finansowane dla kobiet w ciąży. Regulacje o zapewnieniu bezpłatnego szczepienia zalecanego sprawiły, że każda ciężarna może się bezpłatnie zaszczepić.

W praktyce oznacza to, że cena nie stanowi bariery, a bezpłatnego szczepienia nie trzeba dodatkowo opłacać. Nie są też potrzebne dodatkowych skierowań – wyjątkiem bywają przypadki ryzyka porodu przedwczesnego, gdzie lekarz może wystawić odpowiednie zalecenie.

Gdzie i jak wykonać szczepienie?

Szczepienie realizuje się w przychodniach podstawowej opieki zdrowotnej. Opiekę w czasie ciąży prowadzi lekarz POZ lub ginekolog, a szczepionkę udostępnia POZ bezpłatnie. Do jego zadań należy wykonanie szczepienia: to właśnie w poradni POZ lekarz kwalifikuje pacjentkę i podaje preparat.

Przed podaniem szczepionki lekarz przeprowadza wywiad zdrowotny (kwalifikację), aby wykluczyć przeciwwskazania. Szczepionkę podaje się domięśniowo. Każde szczepienie odnotowane jest w dokumentacji – obecnie szczepienie rejestruje się w Elektronicznej Karcie Szczepień (wpis w elektronicznej karcie szczepień ułatwia śledzenie historii szczepień).

Warto dodać, że w trakcie ciąży zalecana jest też szczepionka przeciw grypie – obie można omówić z lekarzem podczas jednej wizyty.

Szczepienie na krztusiec w ciąży – skutki uboczne

Szczepionka Tdap jest uznawana za bezpieczną i dobrze tolerowaną w ciąży, a ewentualne działania niepożądane są zwykle łagodne i krótkotrwałe. Najczęściej są to:

• ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia,
• rzadziej objawy ogólne, np. gorączka, zmęczenie lub złe samopoczucie.

Objawy te zwykle ustępują samoistnie w ciągu 1–2 dni. W badaniach nie wykazano niepokojących sygnałów dotyczących bezpieczeństwa – nie zaobserwowano zwiększonego ryzyka niekorzystnych zdarzeń położniczych ani wad wrodzonych.

Szczepienie na krztusiec w ciąży – przeciwwskazania

Warto znać też przeciwwskazania szczepienia na krztusiec w ciąży. Do sytuacji wymagających ostrożności lub odroczenia należą przede wszystkim:

• ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) na składniki szczepionki lub po wcześniejszej dawce,
• ostra, ciężka choroba przebiegająca z wysoką gorączką (wtedy szczepienie zwykle odracza się do wyzdrowienia).

Ostateczną decyzję o kwalifikacji podejmuje lekarz na podstawie wywiadu i stanu zdrowia. Dlatego przed szczepieniem tak ważna jest rozmowa ze specjalistą.

Dlaczego warto? Korzyści dla dziecka i mamy

Program ma na celu redukcję ryzyka zachorowań u najmłodszych. Szczepienie w ciąży przynosi korzyści na dwóch poziomach:

• dla dziecka – przeciwciała chronią noworodka przed krztuścem, zwłaszcza gdy przebiega on z ciężkim przebiegiem choroby; to szczególnie ważne, zanim maluch będzie mógł być sam zaszczepiony,
• dla matki – szczepienie kobiety obniża ryzyko jej zachorowania, a tym samym ryzyko zakażenia dziecka.

To prosty i bezpieczny sposób, by zadbać o zdrowie całej rodziny.

Szczepienie na krztusiec w ciąży szczepionką Tdap to skuteczna i bezpieczna forma ochrony noworodka przed groźną chorobą. Optymalny termin to 27.–36. tydzień ciąży, choć w uzasadnionych sytuacjach można je podać wcześniej lub później. W Polsce jest bezpłatne w ramach NFZ, bez recepty, realizowane w POZ, a ewentualne skutki uboczne są zwykle łagodne. Decyzję i termin najlepiej omówić z lekarzem prowadzącym ciążę.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Kiedy wykonać szczepienie na krztusiec w ciąży?

Optymalnie między 27. a 36. tygodniem ciąży. W ciąży zagrożonej przedwczesnym porodem lekarz może zalecić szczepienie już po 20. tygodniu.

Czy szczepienie na krztusiec w ciąży jest refundowane przez NFZ?

Tak – od 15 października 2024 roku jest bezpłatne dla ciężarnych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej, bez recepty i bez dodatkowych skierowań. Cena nie stanowi więc bariery.

Czy szczepienie trzeba powtarzać w każdej ciąży?

Tak. Zgodnie z rekomendacjami szczepienie Tdap powinno być podawane w każdej ciąży, aby każde dziecko było chronione od urodzenia.

Czy można zaszczepić się po 36. tygodniu ciąży?

Tak, szczepienie można podać także po 36. tygodniu, aż do porodu. Im później, tym mniej czasu na przekazanie dziecku przeciwciał, ale szczepienie wciąż jest korzystne.

Jakie są skutki uboczne szczepienia na krztusiec w ciąży?

Najczęściej ból lub zaczerwienienie w miejscu wkłucia, rzadziej gorączka czy zmęczenie. Objawy są zwykle łagodne i ustępują w ciągu 1–2 dni.

Jakie są przeciwwskazania do szczepienia?

Przede wszystkim ciężka reakcja alergiczna na składniki szczepionki oraz ostra choroba z wysoką gorączką (odroczenie). Kwalifikację zawsze przeprowadza lekarz.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Decyzję o szczepieniu, jego termin i kwalifikację zawsze omów z lekarzem prowadzącym ciążę.